Hiyap Arızaları ve Çözümleri: Kaldırmıyor, Yavaş Çalışıyor, Bom Düşüyor

Bu rehber hiyap sahipleri, operatörler ve filo sorumluları için. Sahada vinç durduğunda ilk saatler önemlidir: Doğru tarif edilen bir belirti teşhisi kısaltır, yanlış bir müdahale ise küçük bir arızayı pompa ya da silindir revizyonuna çevirebilir. Aşağıda belirtiden sebebe giden bir tablo, en sık altı arızanın kısa açıklaması, sahada güvenle yapılabilecek ilk adımlar ve kaçınılması gereken müdahaleler var.

İçindekiler

1. Hiyap arızası nasıl okunur?
2. Hangi belirti hangi arızayı gösterir?
3. En sık altı hiyap arızası ve sebepleri nelerdir?
4. Hiyap arıza yapınca sahada ilk ne yapılmalı?
5. Arıza varken hangi müdahaleler tehlikelidir?
6. Hiyap arızaları nasıl önlenir?
7. Milas, Bodrum ve Muğla'da hiyap tamiri
8. Önemli çıkarımlar
9. Sık sorulan sorular
10. Kaynaklar

Hiyap arızası nasıl okunur?

Hiyap arızası, sorunun tek bir harekette mi yoksa bütün hareketlerde mi olduğuna bakılarak okunur. Tek bir hareketteyse büyük ihtimalle o hareketin valf dilimi, silindiri ya da yük tutma valfi suçludur; bütün hareketler birden etkileniyorsa pompaya, PTO'ya, yağa veya ana emniyet valfine bakılır. Bunun nedeni sistemin yapısıdır: Hiyap dediğimiz araç üstü katlanır bomlu vinçte kamyonun motoru, kuvvet kalkışı (PTO) üzerinden pompayı döndürür; pompa yağı kumanda valfine gönderir; valf yağı silindirlere ve döndürme motoruna dağıtır; silindirlerin üzerindeki yük tutma valfleri de bomu bırakıldığı yerde kilitler.

2005'ten beri atölyede ve sahada vinç tamir ediyoruz; gördüğümüz en net şey, hidrolik arızaların çoğunun sinsi başlamasıdır. Bomun gece biraz oturması, sabah ilk dakikalarda pompanın inlemesi, bir silindir milinde ince bir yağ filmi... Bunlar erken yakalanırsa tamir küçük kalır, geç kalınırsa aynı arıza pompa ya da silindir revizyonuna dönüşür.

Hangi belirti hangi arızayı gösterir?

Belirti çoğu zaman sebebi daraltır. Aşağıdaki tablo en sık şikâyetleri olası sebepleriyle eşleştirir; sağdaki sütun ilk güvenli adımı gösterir.

En sık altı hiyap arızası ve sebepleri nelerdir?

En sık altı arıza; kaldırmama, yavaşlık, bomun kendiliğinden inmesi, pompa sesi, yağ kaçağı ve PTO sorunlarıdır. Her birinin ilk şüphelileri farklıdır.

1. Hiyap neden kaldırmıyor?

Hiyap kaldırmıyorsa ya bir koruma devrededir ya da sistem yeterli basınç üretemiyordur. Önce basit olanı eleyin: PTO gerçekten devrede mi, acil stoplardan biri basılı mı, kumanda paneli açık mı, tankta yeterli yağ var mı? Elektronik kumandalı vinçlerde sistem bir arıza algıladığında hızı veya kapasiteyi düşürebilir, ciddi bir arızada vinci tamamen kilitleyebilir. Yük momenti sınıra geldiğinde de aşırı yük koruması, momenti artıracak hareketleri durdurur; yani “indiriyor ama kaldırmıyor” şikâyetinin bir kısmı aslında korumanın görevini yapmasıdır. Yük hafif olduğu hâlde vinç kaldırmıyorsa sorun basınç tarafındadır: pompa, ana emniyet valfi ya da yük algılama hattı. Bu noktadan sonra manometreyle ölçmeden konuşmak tahminden öteye geçmez.

2. Hareketler neden yavaş?

Sabah soğukta yavaş olup ısınınca düzelen vinçte sebep çoğu zaman yağın kıvamıdır. HIAB'ın kullanım kılavuzu soğuk havada PTO'yu düşük devirde devreye almayı, sistemi birkaç dakika boşta çalıştırmayı ve yağı ısıtmak için bir ayağı bir dakika kadar çalıştırmayı önerir. Isındıktan sonra da yavaşsa emiş tarafındaki kısıtlamaya (tıkalı süzgeç, ezilmiş emiş hortumu, tıkalı tank havalandırması) ve pompa aşınmasına bakılır. Aşınmış pompa boşta normal görünür, yük binince debisi düşer. Bunu anlamanın yolu basınç değil, yük altında debi ölçümüdür; ayrıntısını vinç hidrolik pompa arızası yazımızda anlattık.

3. Bom neden kendiliğinden iner?

Bomun kendiliğinden inmesinin ilk şüphelisi yük tutma valfi, ikincisi silindirin piston keçesidir. Bomu yerinde tutan şey silindirin üzerindeki yük tutma valfidir; hortum ya da boru patlasa bile bomun çökmesini bu valf önler. Bom oturuyorsa en sık sebep, yuvasına tam oturmayan kirli ya da aşınmış bir yük tutma valfidir. Her piston keçesi kaçağı ise bomu düşürmez; bu yüzden keçe değiştirmeden önce test şarttır. Sıcakken park edilen bir vinçte yağın soğuyup hacminin küçülmesi de birkaç saat içinde hafif bir oturma yaratabilir. Konunun silindir tarafını hidrolik silindir keçe değişimi yazımızda açtık.

4. Pompa neden ses yapar?

Pompa sesi çoğu zaman pompaya yeterli yağ gelmediğini (kavitasyon) ya da emişten hava girdiğini gösterir. Muncie'nin kamyon hidroliği rehberi kavitasyon sesini, şiddetine göre metal kutuda bilye sallanıyormuş gibi bir takırtıdan tiz bir inlemeye kadar tarif eder, sesin yağ soğukken daha belirgin olduğunu yazar ve sebepler arasında ezilmiş ya da kıvrılmış emiş hortumunu, uzun emiş hattını ve soğuk yağı sayar. Emişten hava girmesi ise yağı köpürtür; kumanda süngerimsi, hareketler kesik kesik olur. HIAB kılavuzu pompa sesi için üç sebep sayar: tank kapağındaki hava filtresinin tıkanması, düşük yağ seviyesi ve arızalı pompa; ve vincin hemen durdurulmasını ister. Biz de aynısını söylüyoruz: Sesli pompayla çalışmaya devam etmek, küçük bir kapak sorununu pompa değişimine çevirebilir.

5. Yağ neden kaçırır?

Kaçak çoğu zaman yaşlanmış hortumdan, gevşek rekordan ya da aşınmış silindir mili keçesinden gelir. Rekor dibinde terleme, hortumda kabarma, silindir milinde yağ halkası... Kaçak hem yağı eksiltir hem de seviye düştükçe pompanın hava emme ihtimalini artırır. Silindir milinden gelen kaçakta yalnızca keçeyi değiştirmek yetmeyebilir; mil çizik ya da paslıysa yeni keçe de kısa sürede kaçırır. Hortum kaynaklı kaçaklarda pres hortum imkânımız aynı tesiste olduğu için parça beklemeden yeni hortum hazırlayabiliyoruz.

6. PTO neden devreye girmez veya ses yapar?

PTO devreye girmiyorsa önce kumanda hattı (hava, kablo ya da elektrik) ve devreye alma sırası kontrol edilir; dişli sesi varsa vinç zorlanmaz. PTO, şanzımandan güç alıp pompayı döndüren ara üründür ve kılavuzdaki sırayla, önerilen devirde devreye alınmalıdır: Devir çok yüksekse yağ aşırı ısınabilir, çok düşükse vinç çalışırken motor stop edebilir. İş bitince sistem kapatılıp PTO devreden çıkarılmalıdır; PTO açıkken yola çıkmak PTO'ya ve şanzımana ciddi zarar verir, boşuna dönen sistem de yağı ısıtır.

Hiyap arıza yapınca sahada ilk ne yapılmalı?

İlk iş yükü güvenle indirmek ve vinci kapatmaktır; ardından belirtiyi servise doğru tarif edebilmek için kayda geçirin:

1. Yükü güvenle indirin; indirilemiyorsa alanı boşaltın, bomun ve yükün altına kimse girmesin.
2. Vinci mümkünse taşıma konumuna alın, sistemi kapatın, PTO'yu devreden çıkarın.
3. Yağ seviyesini araç düz zemindeyken ve vinç taşıma konumundayken kontrol edin.
4. Belirtiyi not edin: hangi hareket, yüklü mü yüksüz mü, yağ soğuk mu sıcak mı, ses ne zaman başladı. Mümkünse kısa bir video çekin.
5. Kaçak varsa yerini fotoğraflayın; zemindeki lekenin yeri bile teşhiste işe yarar.

Arıza varken hangi müdahaleler tehlikelidir?

En tehlikeli müdahaleler korumaları köprülemek, emniyet valfini kurcalamak ve basınçlı hatta elle dokunmaktır. Sahada sık gördüğümüz hatalar şunlar:

• Kaçak ararken elinizi hortum veya rekor üzerinde gezdirmeyin. Basınçlı ince yağ jeti deriyi delip ciddi yaralanmaya yol açabilir; sistem kapalıyken bile hatlarda basınç kalabilir.
• Aşırı yük korumasını, limit şalterlerini veya acil stop devresini köprüleyerek “işi bitirmeye” çalışmayın.
• Güç kaybını gidermek için emniyet valfini kurcalamayın; bu, pompadaki aşınmayı gizler ve vinci yapısal sınırının üzerine çıkarabilir. Nedenini kumanda valfi arızası yazımızda anlattık.
• Sesli çalışan pompayla işe devam etmeyin.
• Bom veya kolon üzerinde yetkisiz kaynak ya da delme yapmayın; üreticiler bu işleri yalnızca kendi onaylarıyla kabul eder.

Hiyap arızaları nasıl önlenir?

Arızaların çoğu temiz yağ, zamanında değişen filtre ve atlanmayan günlük kontrolle önlenir. Muncie'nin rehberi, hidrolik sistem arızalarının yüzde 70 ile 90'ının kirlenmeden kaynaklandığının tahmin edildiğini yazar; yağ ve filtre bakımı üreticinin öngördüğü aralıkta yapıldığında pompa, valf ve keçe ömrü belirgin şekilde uzar. HIAB gibi üreticiler vincin en az yılda bir servis bakımına girmesini de ister. Günlük, haftalık ve periyodik kontrolleri tek yerde topladığımız hiyap bakımı kontrol listesini operatörünüzle paylaşabilirsiniz.

Milas, Bodrum ve Muğla'da hiyap tamiri

Vinciniz yukarıdaki belirtilerden birini gösteriyorsa, belirtiyi doğru tarif etmeniz bile teşhisin yarısıdır. Milas'taki atölyemizde ölçerek teşhis ediyoruz; pres hortum, torna ve hidrolik yedek parça aynı tesiste olduğu için çoğu işi parça beklemeden bitiriyoruz. Yola çıkamayan vinç için Milas, Bodrum, Muğla ve çevresinde sahaya geliyoruz. Hiyaplara özel hizmetler için hiyap vinç tamiri sayfamıza, tamir ve revizyonun tüm kapsamı için vinç tamiri, revizyon ve bakım sayfamıza bakabilirsiniz.

Önemli çıkarımlar

• Önce arızanın tek harekette mi yoksa tüm hareketlerde mi olduğunu belirleyin; teşhis buradan başlar.
• İndiriyor ama kaldırmıyorsa önce aşırı yük korumasına ve ayakların tam açıldığına bakın.
• Pompa ses yapıyorsa vinci durdurun; tank kapağı filtresi ve yağ seviyesi ilk bakılacak yerlerdir.
• Bom oturuyorsa keçe değiştirmeden önce yük tutma valfi test edilmelidir.
• Soğuk havada PTO'yu düşük devirde devreye alın ve sistemi birkaç dakika ısıtın.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. HIAB T-HiDuo 013–038 Operator's ManualHIAB
2. Understanding Truck-Mounted Hydraulic Systems (11. baskı)Muncie Power Products