Vinç Kumanda Valfi Arızası: Takılan Sürgü, İç Kaçak ve Emniyet Valfleri

Bu yazı; kolu takılan, bir hareketi kendiliğinden devam eden ya da bomu yük altında oturan vincin operatörü ve sahibi için. Kumanda valfi pompadan gelen yağı bütün hareketlere dağıttığı için buradaki arıza hem verimi hem güvenliği doğrudan etkiler; yanlış müdahale ise, özellikle emniyet valfiyle oynamak, küçük bir sorunu tehlikeli bir soruna çevirir. Aşağıda valfin nasıl çalıştığını, belirtiden olası sebebe giden tabloyu, emniyet valfi ayarının neden körlemesine yapılmadığını ve sahada güvenli ilk adımları anlatıyoruz.

İçindekiler

1. Vinç kumanda valfi ne iş yapar?
2. Kumanda valfi arızası hangi belirtilerle anlaşılır?
3. Kumanda kolu neden takılır veya nötre dönmez?
4. Kumanda valfi bomun oturmasına sebep olur mu?
5. Emniyet valfi ayarı neden körlemesine yapılmaz?
6. Kumanda arızasında sahada ne yapılmalı?
7. Kumanda valfine neler yapılmamalı?
8. Milas'ta vinç kumanda valfi tamiri
9. Önemli çıkarımlar
10. Sık sorulan sorular
11. Kaynaklar

Vinç kumanda valfi ne iş yapar?

Kumanda valfi, pompadan gelen yağı hangi silindire veya motora, hangi yönde ve ne kadar göndereceğine karar veren bloktur. Her hareket için bir dilim (seksiyon) ve o dilimde gidip gelen bir sürgü bulunur. Sürgü gövde içinde çok dar bir boşlukla çalışır; kol bırakıldığında yaylar onu ortaya, yani nötre getirir. Blokta ayrıca sistemin en yüksek basıncını sınırlayan ana emniyet valfi, bazı dilimlerde de o hareketi ayrıca koruyan port emniyet ve emiş (anti-kavitasyon) valfleri bulunabilir.

Valfler iki ana yapıda gelir. Açık merkezli valflerde nötr konumda pompa yağı doğrudan tanka döner; bunlar genellikle dişli pompalarla kullanılır. Kapalı merkezli ve yük algılamalı sistemler ise çoğunlukla değişken debili pistonlu pompalarla çalışır. Elektronik kumandalı vinçlerde sürgüler elektro-hidrolik olarak hareket eder; bazı sistemler sürgü hareketini izler ve kumandayla uyuşmayan bir hareket gördüğünde tüm hareketleri durdurur.

Kumanda valfi arızası hangi belirtilerle anlaşılır?

Altı belirti öne çıkar: ağır veya nötre dönmeyen kol, kendiliğinden başlayan ya da durmayan hareket, yükle oturan bom, tek fonksiyonda güç kaybı, bütün fonksiyonlarda güç kaybı ve gövdeden yağ sızıntısı. Her birinin olası sebebi ve yapılması gereken tabloda:

Teşhise valften değil temel sorulardan başlamak gerekir. Bir valf üreticisinin servis kılavuzu de bu sırayı önerir: Pompa çalışırken yağ seviyesi doğru mu, yağ ve filtrelerin durumu iyi mi, basınç ve debi değerinde mi, yağ fazla sıcak ya da soğuk mu, kavitasyon sesi var mı? Operatöre arızanın ne zamandır sürdüğü ve valfle daha önce oynanıp oynanmadığı da sorulur.

Kumanda kolu neden takılır veya nötre dönmez?

Takılmanın en sık sebebi yağdaki kir ve vernik; ardından kırık ya da yorulmuş merkezleme yayı, aşırı ısı, kol bağlantısındaki hizasızlık ve yanlış montaj gelir. Sürgü ile gövde arasındaki boşluk o kadar dardır ki yağdaki ince parçacıklar ve aşırı ısınmayla oluşan vernik sürgüyü zorlaştırabilir; kirlenme zamanla takılmaya ve düzensiz çalışmaya yol açar.

Daha az bilinen sebep montajdır. Bir yön kontrol valfi üreticisinin servis kılavuzu bağlama yüzeyinin düz olmasını ister ve düzgün olmayan yüzeyde fazla sıkılan cıvataların gövdeyi çarpıtıp sürgüyü sıkıştırabileceğini, hatta dökümü kırabileceğini yazar. Aynı kılavuz rekorların aşırı sıkılmasının da valfe zarar verebileceğini belirtir. Bu yüzden valf değişiminden sonra kolu ağırlaşan bir vinçte ilk baktığımız şeylerden biri bağlama yüzeyi ve tork değerleridir.

Kumanda valfi bomun oturmasına sebep olur mu?

Olabilir ama ilk şüpheli değildir: Sürgülü valfler tasarım gereği tamamen sızdırmaz olmadığından vinçler bomu silindirin üzerindeki yük tutma valfleriyle tutar. Sürgü ile gövde arasındaki dar boşluktan az da olsa yağ geçer; sürgü kirli yağla aşındıkça bu iç kaçak artar, hareketler hem yavaşlar hem de hassasiyetini kaybeder. Yük tutma valfleri ise yükü sızıntısız kilitler ve hortum ya da boru patlasa bile bomun çökmesini önler; bu yüzden silindire mümkün olduğunca yakın, doğrudan ya da metal boruyla bağlanırlar.

Yük tutma valfli bir silindirde bom oturuyorsa önce o valf kontrol edilir. Yük tutma valfinin tipi ile kumanda valfindeki sürgünün nötr konumu da birbirine uygun olmalıdır. Örneğin bir yük tutma valfi üreticisinin kataloğu, bazı valf tiplerinin yalnızca kapalı merkezli ve port emniyetli kumanda valfleriyle kullanılması gerektiğini, dönüş hattındaki karşı basıncın ise valfin açılmasını zorlaştırdığını belirtir. Uyumsuz bir sürgü yük tutma valfinin çalışmasını bozup oturma ya da titreme yapabilir; bu yüzden bir dilim, vincin orijinal devresine uymayan tipte bir sürgüyle değiştirilmemelidir. Konunun silindir tarafını hidrolik silindir keçe değişimi yazımızda anlattık.

Emniyet valfi ayarı neden körlemesine yapılmaz?

Çünkü emniyet (relief) valfi ayarı bir güç ayarı değil, vincin hesaplandığı basınç sınırıdır. Emniyet valfi sistemdeki basıncı üreticinin belirlediği değerde sınırlar; vincin silindirleri, hortumları, pompası ve en önemlisi çelik yapısı bu basınca göre hesaplanmıştır.

• Yüksek ayar: Silindirler hesaplanandan fazla kuvvet üretir; bom, kulaklar ve ayaklar tasarım sınırının üzerinde zorlanır, hortum ve contalar beklenmedik yerden patlayabilir. Güç kaybını gidermek için ayarı artırmak, pompadaki aşınmayı veya iç kaçağı yalnızca gizler.
• Düşük ayar veya kirle açık kalma: Yağ sürekli emniyetten tanka akar; vinç güçsüzleşir, yağ ısınır. Emniyet valfinden geçen yağ, hidrolik sistemlerde ısınmanın yaygın sebeplerinden biridir.
• Mühürlü valfler: Bazı üreticiler valflerdeki mühür tellerinin sağlam olmasını garanti şartı sayar; bir araç üstü vinç kılavuzu bunu açıkça yazar. Mührü kırık bir valf, ayarının kurcalandığını gösterir.

Doğru ayar; uygun test noktasına bağlanmış güvenilir bir manometreyle, yağ çalışma sıcaklığındayken, üreticinin servis dokümanındaki değere göre ve küçük adımlarla yapılır. Valf servis kılavuzları da sistemde güvenilir bir manometre olmadan basınç ayarına girişilmemesini açıkça yazar. Ardından aşırı yük koruma sisteminin ve diğer korumaların doğru çalıştığı kontrol edilir. Elinizde üreticinin değeri yoksa ayar da yoktur.

Kumanda arızasında sahada ne yapılmalı?

Acil stopa basın, yükü güvenle indirebiliyorsanız indirin, PTO'yu devreden çıkarın ve arıza giderilene kadar vinci kullanmayın. Adım adım:

1. Kol takılıyor ya da bir hareket kendiliğinden devam ediyorsa acil stopa basın; yükü güvenle indirebiliyorsanız indirin.
2. Sistemi kapatın, PTO'yu devreden çıkarın; arıza giderilene kadar kimsenin kumandayı kullanmamasını sağlayın.
3. Hangi kol, hangi yön, yüklü mü yüksüz mü, yağ sıcak mı soğuk mu not edin.
4. Uzaktan kumandalı vinçte kumandanın bağlantı ve batarya durumunu da not edin; elektrik ve hidrolik arızalar benzer belirtiler verebilir.

Bu tür arızaları erken yakalamanın yolu günlük kontroldür: Bir araç üstü vinç kılavuzu da her gün kolların rahat hareket ettiğinin ve bırakıldığında nötre döndüğünün kontrol edilmesini ister.

Kumanda valfine neler yapılmamalı?

Sahada en çok zarar veren dört müdahale şunlardır:

• Emniyet valfinin kontra somununu açıp vidayı “biraz” sıkmayın.
• Takılan sürgüyü çekiçle ya da kola uzatma takarak zorlamayın.
• Valf bloğunu sahada, tozun içinde açmayın; sürgüler karışır, içeri kir girer ve sorun büyür. Valf servis kılavuzu da hidrolik parçaların açık havada sökülmemesini, temiz bir tezgâhta açılmasını ister.
• Aşırı yük korumasını veya sürgü izleme sistemini köprüleyerek çalışmayın.

Milas'ta vinç kumanda valfi tamiri

Kumanda valfi tamirinde iş; temiz bir tezgâhta sökmek, sürgü ve gövdeyi kontrol etmek, keçe ve yayları yenilemek, doğru torkla toplamak ve en sonunda basınçları ölçerek ayarlamaktır. Milas'taki atölyemizde bu işleri yapıyor, vinci teslim etmeden önce bütün hareketleri test ediyoruz. Milas, Bodrum ve Muğla çevresinde sahada teşhis için de geliyoruz. Ayrıntılar için vinç hidrolik tamiri ve vinç tamiri, revizyon ve bakım sayfalarımıza bakabilirsiniz. Bütün fonksiyonlarda güç kaybı varsa pompa arızası belirtileri yazımız, valf kirliliğinin ana kaynağı yağ olduğu için de hidrolik yağ değişimi rehberimiz işinize yarayabilir.

Önemli çıkarımlar

• Nötre dönmeyen kol veya kendiliğinden başlayan hareketle vinç kullanılmaz.
• Sürgü takılmasının başlıca sebepleri kirli yağ, yorulmuş yay, aşırı ısı ve yanlış montajdır.
• Bom oturuyorsa önce silindir üzerindeki yük tutma valfi kontrol edilir.
• Emniyet valfi yalnızca manometreyle ve üreticinin değerine göre ayarlanır.
• Valf bloğu sahada değil, temiz bir tezgâhta açılır.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. PVG 32 Proportional Valve Group – Service ManualDanfoss Power Solutions
2. Directional Control Valves – Technical Service ManualCross Manufacturing
3. Counterbalance Valves – Introduction and General InformationBosch Rexroth Oil Control
4. HIAB 435K HiPro Operator's Manual (bakım, güvenlik ve arıza giderme bölümleri)HIAB