Vinç Bom Çatlağı Kaynakla Onarılır mı? Muayene, Onay ve Karar

Bu yazı, günlük kontrolde bomda, kolonda ya da ayak kirişinde bir çizgi, boya çatlağı veya pas akıntısı gören vinç sahipleri ve operatörler için. İlk refleks çoğu zaman “bir dikiş atalım, devam edelim” olur; yük taşıyan bir parçada bu refleks pahalıya patlayabilir. Aşağıda çatlak görüldüğünde neden durmak gerektiğini, onarım kararının nasıl verildiğini ve yönetmeliğin onarımdan sonra ne istediğini, bom ve şase kaynağı yapan bir atölye olarak anlatıyoruz.

İçindekiler

1. Bomda çatlak görünce ilk ne yapılmalı?
2. Neden her çatlak kaynakla onarılmaz?
3. Çatlağın gerçek boyu nasıl belirlenir?
4. Onarım mı, parça değişimi mi: karar nasıl verilir?
5. Bom kaynağından sonra yönetmelik ne istiyor?
6. Bom çatlağı nasıl önlenir?
7. Sahada ne yapmamalı?
8. Milas'ta vinç bom ve şase onarımı
9. Önemli çıkarımlar
10. Sık sorulan sorular
11. Kaynaklar

Bomda çatlak görünce ilk ne yapılmalı?

İlk iş vinci durdurmak ve kullanım dışı bırakmaktır. Bom, kolon, ayak kirişleri ve bunların bağlantı kulakları vincin taşıyıcı yapısıdır. Bu bölgelerdeki çatlak çoğu zaman yük altında her çevrimde biraz daha ilerleyen bir yorulma hasarıdır ve bugün kılcal görünen bir çizgi yarın ani bir kopmaya dönüşebilir. İş Ekipmanları Yönetmeliği bu konuda açıktır: Günlük kontrolde çatlak, aşırı aşınma ve benzeri bir durum tespit edilen iş ekipmanı kullanım dışı bırakılır ve derhal periyodik kontrole tabi tutulur. Üretici kılavuzları da yapıda güvenliği tehdit eden bir hasar varsa vincin kullanılmamasını ve hasarın yetkili serviste giderilmesini ister. Çatlağın yerini fotoğraflayın; çatlağı taşlamayın, boyamayın, üstüne kaynak atmayın. Muayeneyi yapacak kişi onu bulunduğu hâliyle görmelidir.

Neden her çatlak kaynakla onarılmaz?

Çünkü kaynak, çatlağın üstünü kapatmak demek değildir. Doğru bir onarımda çatlağın sebebi bulunur, çatlak ucuna kadar tamamen temizlenir, çeliğe uygun yöntem ve dolgu malzemesiyle kaynatılır ve sonuç yeniden muayene edilir. Bu adımlardan biri atlandığında çatlak çoğu zaman kaynağın kenarından yeniden başlar. Onarımı zorlaştıran ya da imkânsız kılan başlıca sebepler şunlardır:

• Yüksek dayanımlı çelik: Modern vinç bomları ağırlığı azaltmak için yüksek akma dayanımlı çeliklerden yapılır. Bu çeliklerde ısı girdisi, ön ısıtma ve dolgu malzemesi seçimi kritiktir. Çelik üreticisi SSAB'nin kaynak rehberi, düşük ısı girdisinin kaynaklı bağlantıda daha iyi tokluk ve dayanım ile daha dar bir ısıdan etkilenen bölge sağladığını; hidrojen çatlağını önlemek için de ön ısıtma ve pasolar arası sıcaklığa, kaynak ağzının temizliğine uyulması gerektiğini anlatır. Yanlış kaynak, ısıdan etkilenen bölgede dayanım kaybına ve kırılganlığa yol açabilir.
• Çatlağın yeri: Pim kulakları, silindir bağlantıları, kesit değişimleri ve kaynak dikişlerinin bitiş noktaları gerilmenin yoğunlaştığı yerlerdir. Bu bölgelerde yapılan onarım, tasarımın hesap ettiği davranışı değiştirebilir.
• Çatlağın sebebi: Çatlak aşırı yükten, bir darbe veya devrilme sonrasından, eski ve yanlış bir onarımdan ya da boşluk yapmış pim ve burçların yarattığı darbeli yükten çıkmış olabilir. Sebep giderilmeden atılan kaynak yalnızca zaman kazandırır.
• Deformasyon: Bom eğilmiş, burulmuş ya da profili çökmüşse çatlağı kaynatmak bomu düzeltmez; parça değişimi gerekebilir.
• Üretici talimatı: Araç üstü vinç üreticileri kılavuzlarında, kendi onayları olmadan vincin parçalarına kaynak, delme veya taşlama yapılmasını yasaklar; örneğin HIAB, vinç üzerindeki kaynak işinin yalnızca kendi servis atölyesi tarafından ya da onunla yakın iş birliği içinde yapılabileceğini yazar.

Çatlağın gerçek boyu nasıl belirlenir?

Çatlağın gerçek boyu tahribatsız muayeneyle belirlenir. Gözle görülen çatlak çoğu zaman hasarın yalnızca bir kısmıdır; boyanın altında, kaynak dikişinin kenarında ya da sacın iç yüzünde devam eden kılcal çatlaklar gözle görülmez. Bu yüzden onarım kararından önce ve onarımdan sonra muayene yapılır:

Yönetmelik, kaldırma ekipmanlarının periyodik kontrollerinde muayene ve testlere ek olarak tahribatsız muayene yöntemlerinin uygulanabileceğini ve bu raporların periyodik kontrol raporunun ekinde saklanacağını belirtir. İş ekipmanına yapılacak tahribatsız muayeneleri de TS EN ISO 9712 standardına göre en az seviye 2 belgesi olan personel yapar.

Onarım mı, parça değişimi mi: karar nasıl verilir?

Karar dört soruya dayanır: Çatlak nerede, neden oluştu, muayeneyle sınırları belli mi ve üretici bu bölgede onarıma izin veriyor mu? Aşağıdaki tablo sık karşılaştığımız durumları özetler:

Bom kaynağından sonra yönetmelik ne istiyor?

Kaynaklı bom onarımı yönetmelikte önemli bakım ve onarım sayılır; ardından vincin periyodik kontrolü yetkili kişilerce yeniden yapılır ve yük testi uygulanır. Yönetmelik, kaldırma ve iletme ekipmanlarında konstrüksiyon ve yük kolu gibi kısımlarda yapılan kaynak, kesme, taşlama ve benzeri onarımları bu kapsamda sayar; her önemli bakım ve onarımdan sonra kaldırma kapasitesine ve belirlenen test katsayılarına göre yük testi yapılmasını ister. Ayrıca bir iş ekipmanının bakımını yapan kişi aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz: Bomu biz onarsak bile onarım sonrası kontrolü bağımsız, yetkili bir kişi yapar. Yapılan tüm bakım ve onarımlar kayıt altına alınır ve ekipmanın kullanım ömrü boyunca saklanır. Kontrolün nasıl ve kim tarafından yapıldığını vinç periyodik kontrolü yazımızda anlattık.

Bom çatlağı nasıl önlenir?

Yük tablosunun içinde kalmak, pim ve burç boşluklarını takip etmek ve darbeli kullanımdan kaçınmak çatlağı geciktirir:

• Yük tablosunun dışına çıkmayın; aşırı yük koruma sistemini asla devre dışı bırakmayın.
• Pim ve burç boşluklarını takip edin; boşluk, yapıya darbeli yük demektir.
• Günlük kontrolde kulakları, kaynak dikişlerini ve kesit geçişlerini özellikle izleyin; boya çatlağı ve pas akıntısı uyarıdır. Kontrol maddelerini hiyap bakımı kontrol listesinde topladık.
• Yükü yere sert indirmekten, sallanan yükü bomla durdurmaya çalışmaktan ve yükü yandan çekmekten kaçının.

Sahada ne yapmamalı?

Sahada en sık yapılan hata, çatlağı kapatıp çalışmaya devam etmektir. Kaçınılması gerekenler:

• Çatlağın üzerine “şimdilik” bir dikiş atıp çalışmaya devam etmeyin; çatlağın ucu kaynağın altında kalır ve ilerlemeye devam eder.
• Çatlak bölgeye takviye sacı kaynatıp üstünü kapatmayın; hem muayeneyi imkânsız kılar hem de gerilmeyi başka bir noktaya taşır.
• Çatlağı taşlayıp boyayarak gizlemeyin.
• Araç veya vinç üzerinde elektrik kaynağı yapılacaksa önce üreticinin talimatını uygulayın; örneğin HIAB, araç üzerinde kaynaktan önce araçla vinç arasındaki elektrik bağlantısının kesilmesini ve araç üreticisine danışılmasını ister.

Milas'ta vinç bom ve şase onarımı

Bom ve şase kaynak onarımlarını Milas'taki atölyemizde yapıyoruz; ama önce çatlağın onarılabilir olup olmadığına dürüstçe karar veriyoruz. Onarılabilir değilse bunu söylemek de işimizin parçası. Uygun durumlarda yöntemi belirleyip onarımı yapıyor, muayene ve yetkili kişinin yapacağı periyodik kontrol için vinci hazırlıyoruz. Milas, Bodrum ve Muğla çevresinde çatlak şüphesi olan vinci yerinde de görebiliriz. Araç üstü katlanır bomlu vinçlerdeki yapısal hasarlar için hiyap vinç tamiri, kapsamlı onarım ve revizyon için vinç tamiri, revizyon ve bakım sayfamıza bakabilirsiniz. Genel çelik kaynak işlerimizi kaynak işleri sayfasında anlattık.

Önemli çıkarımlar

• Bom, kolon, ayak kirişi veya kulakta çatlak görürseniz vinci hemen kullanım dışı bırakın.
• Çatlağın üstüne dikiş atmak çözüm değildir; önce sebep bulunur, çatlak ucuna kadar temizlenir.
• Yüksek dayanımlı bom çeliğinde ön ısıtma, ısı girdisi ve dolgu malzemesi çeliğe göre seçilir.
• Tahribatsız muayeneyi en az seviye 2 belgeli personel yapmalıdır.
• Kaynaklı onarımdan sonra periyodik kontrol ve yük testi yeniden yapılır.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları YönetmeliğiMevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr)
2. Welding of Strenx: Expert recommendations for achieving the best workshop resultsSSAB
3. HIAB T-HiDuo 013–038 Operator's ManualHIAB